Πελοπόννησος

Η Πελοπόννησος, γνωστή και ως Μωριάς (Μοριάς), είναι η μεγαλύτερη χερσόνησος της Ελλάδας, και ένα από τα εννέα γεωγραφικά της διαμερίσματα. Βρίσκεται στα νότια του ηπειρωτικού τμήματος της χώρας και συνδέεται με τη Στερεά Ελλάδα μέσω του Ισθμού της Κορίνθου και της γέφυρας Ρίου-Αντιρρίου.

Η Πελοπόννησος, γνωστή και ως Μωριάς (Μοριάς), είναι η μεγαλύτερη χερσόνησος της Ελλάδας, και ένα από τα εννέα γεωγραφικά της διαμερίσματα. Βρίσκεται στα νότια του ηπειρωτικού τμήματος της χώρας και συνδέεται με τη Στερεά Ελλάδα μέσω του Ισθμού της Κορίνθου και της γέφυρας Ρίου-Αντιρρίου. Η Πελοπόννησος διαιρείται διοικητικά σε επτά νομούς (Αργολίδας, Αρκαδίας, Αχαΐας, Ηλείας, Κορινθίας, Λακωνίας, Μεσσηνίας), ενώ ένα μικρό τμήμα της στα ανατολικά υπάγεται διοικητικά στο Νομό Αττικής. Από το 1986 χωρίζεται διοικητικά σε δύο περιφέρειες, της Δυτικής Ελλάδας και της Πελοποννήσου (και ένα μικρό τμήμα αντίστοιχα, στην Περιφέρεια Αττικής).

Η έκταση της Πελοποννήσου είναι 21.439 τετρ. χλμ. και ο πληθυσμός της, σύμφωνα με την απογραφή του 2021, ανέρχεται σε 996.106 κατοίκους. Αποτελεί ιστορική κοιτίδα του ελληνισμού και κατοικείται από τα προϊστορικά χρόνια. Σε αυτήν αναπτύχθηκε ο Μυκηναϊκός Πολιτισμός και κατοίκησαν και τα τρία κυριότερα ελληνικά φύλα (Αχαιοί, Ίωνες και Δωριείς), ενώ σε αυτή βρίσκονταν ορισμένες από τις σπουδαιότερες ελληνικές πόλεις-κράτη, όπως η Σπάρτη, η Κόρινθος και το Άργος. Αποτέλεσε θέατρο των περισσότερων πολεμικών συγκρούσεων που έλαβαν χώρα στον ελληνικό χώρο, με κορυφαία ιστορικά παραδείγματα τον Πελοποννησιακό Πόλεμο με τη σύγκρουση μεταξύ της Δηλιακής Συμμαχίας και της Πελοποννησιακής Συμμαχίας, καθώς και την Ελληνική Επανάσταση (’21), κατά την οποία πρωτοστάτησε και διαδραμάτισε σπουδαίο ρόλο, αποτελώντας και τόπο έναρξής της. Γνώρισε ιστορικά διάφορους κατακτητές όπως Ρωμαίους, Φράγκους, Ενετούς, Οθωμανούς κ.ά. Μεγαλύτερη πόλη της Πελοποννήσου είναι η Πάτρα, με δεύτερη κατά σειρά πόλη την Καλαμάτα και τρίτη την Κόρινθο.

Γεωγραφία
Μορφολογία
Το έδαφος της Πελοποννήσου είναι ορεινό κατά το μεγαλύτερο μέρος του, με πολλούς μεγάλους ορεινούς όγκους και βουνά• όπως και στο κέντρο της, όπου πλεονάζουν τα οροπέδια. Αντίθετα, υπάρχουν, κοντά σε ακτές, μεγάλες πεδιάδες, όπως της Ηλείας, της Μεσσηνίας, του Άργους, της Αχαΐας, της Τριφυλίας και της Κορινθίας.

Ενδεικτικά, η έκταση της Περιφέρειας Πελοποννήσου (δίχως δηλαδή τους Νόμους Ηλείας και Αχαΐας, που υπάγονται στην Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδος) χαρακτηρίζεται ως προς το έδαφος της 50,1% ορεινή, 30% ημιορεινή και 19,9% πεδινή.

Κόλποι

Η Διώρυγα της Κορίνθου χωρίζει την Πελοπόννησο από την ηπειρωτική (Στερεά) Ελλάδα.

Τοπίο της Αρκαδίας.
Συνορεύει και βρέχεται από τα εξής:

Α: Αιγαίο Πέλαγος (Μυρτώο Πέλαγος, Αργολικός Κόλπος, Σαρωνικός Κόλπος), Δ: Ιόνιο Πέλαγος Β: Κορινθιακός Κόλπος και Πατραϊκός Κόλπος, Ν: Μεσόγειος Θάλασσα (Μεσσηνιακός Κόλπος, Λακωνικός Κόλπος)


Η διώρυγα της Κορίνθου
Οι κυριότεροι κόλποι της Πελοποννήσου είναι: ο Σαρωνικός κόλπος στα βορειοανατολικά, ο Αργολικός Κόλπος στα ανατολικά, οι Λακωνικός και Μεσσηνιακός στα νότια, ο Κυπαρισσιακός στα δυτικά και ο Κορινθιακός και Πατραϊκός στα βόρεια. Μικρότεροι κόλποι είναι ο της Γαστούνης, της Επιδαύρου Λιμηράς, της Ύδρας.

Ακρωτήρια
Τα σημαντικότερα ακρωτήρια είναι το Ακρωτήριο Μαλέας (ή Κάβο Μαλιάς) στα νοτιοανατολικά, το Ακρωτήριο Ταίναρο (ή Κάβο Ματαπάς) και το Ακρωτήριο Κιτριών στα νότια, ο Ακρίτας στα νότια-νοτιοδυτικά, το Σκύλλαιο στη χερσόνησο της Αργολίδας στα ανατολικά, το Ρίο και το Δρέπανο κοντά στην Πάτρα στα βόρεια, ο Άραξος στα βόρεια-βορειοδυτικά η Κυλλήνη στα βορειοδυτικά, και το Κατάκολο στα δυτικά.

Το Ταίναρο αποτελεί το νοτιότερο σημείο της Πελοποννήσου και ταυτόχρονα της ηπειρωτικής Ελλάδος και της Βαλκανικής χερσονήσου. Το Σκύλλαιο είναι το ανατολικότερο σημείο της Πελοποννήσου, ενώ η περιοχή του Αρκουδίου στην Κυλλήνη είναι το δυτικότερο σημείο της. Το βορειότερο σημείο της Πελοποννήσου είναι το Ακρωτήριο του Δρεπάνου.

Χερσόνησοι
Μεγαλύτερες χερσόνησοι είναι της Αργολίδας και της Επιδαύρου στα ανατολικά, της Επιδαύρου Λιμηράς στα νοτιοανατολικά, της Μάνης στα νότια και της Πυλίας στα νοτιοδυτικά. Χαρακτηριστική είναι και η χερσόνησος των Μεθάνων (Μέθανα) - το μόνο ενεργό ηφαίστειο της Πελοποννήσου.

Όρη
Τα όρη της Πελοποννήσου είναι μέρος των ορεινών ζωνών της Ελλάδος, καταλαμβάνουν όλο το κεντρικό τμήμα της Πελοποννήσου και τα μεγαλύτερα μέρη όλων των τμημάτων της.

Το βορειότερο βουνό της Πελοποννήσου είναι το Παναχαϊκό (ή Βοδιάς 1.926 μ.) που βρίσκεται στα ανατολικά της Πάτρας. Νοτιοανατολικά του Παναχαϊκού βρίσκεται ο Μπαρμπάς (1.613 μ.), ως βουνό που αποτελεί ανατολική απόληξη του πρώτου. Νότια του Παναχαϊκού υψώνεται το βουνό Ερύμανθος (ή Ωλονός, 2.224 μ.). Νότια του Ερυμάνθου υψώνεται η παρυφάδα του, ο Αστράς (ή Αστερίων ή Λάμπεια, 1.797 μ.), δυτικά το βουνό Σκόλλις (ή Σανταμέρι / Σανταμεριάνικο ή Πορτοβούνι, 966 μ.) και Ν.Α. τα βουνά Φραγκόβουνο (1.946 μ.), Υψούς (ή Κλινίτσα, 1.543 μ.), Αφροδίσιο (1.456 μ.), και Μεδάρα (1.327 μ.). Ανατολικά του Ερυμάνθου βρίσκονται τα βουνά Καλλιφώνι (1.996 μ.) και Τρεις Γυναίκες (1.795 μ.), όπου αποτελούν προεκτάσεις του ορεινού αυτού όγκου. Νότιως του Ερυμάνθου και του Αστρά βρίσκεται το Αφροδίσιο όρος (1.445 μ.) και το βουνό-οροπέδιο Φολόη (798 μ.) και στα νότιά του μετά την κοιλάδα του Αλφειού ποταμού υψώνονται τα βουνά Μίνθη (1.327 μ.), Λύκαιο (1.419 μ.) και Τετράζιο (ή Τετράγιο, 1.388 μ.). Ν.Δ. του Τετραζίου βρίσκονται τα βουνά της Κυπαρισσίας Αιγάλεω (1.224 μ.) και Α. τους το βουνό Ιθώμη (ή Βουλκάνο, 798 μ.). Στα νότια των βουνών της Κυπαρισσίας βρίσκεται το νοτιότερο βουνό της Δυτικής Πελοποννήσου, το Λυκόδημο (ή Μαθία, 959 μ.).

Τα βορειότερα βουνά της Ανατολικής Πελοποννήσου και της Ανατολικής οροσειράς είναι τα Αροάνια (ή Χελμός, 2.355 μ.) στα δυτικά, και η Κυλλήνη (ή Ζήρια, 2.376 μ.) στα ανατολικά. Στα νότια των Αροανίων υψώνονται τα βουνά Πεντέλεια (ή Ντουρντουβάνα, 2.112 μ.) και Μαίναλο (ή Αϊντίνι ή Προφήτης Ηλίας Λεβιδίου, 1.981 μ.), ενώ στα βορειοδυτικά τους βρίσκεται ο Κλωκός (1.780 μ.). Στα νότια της Κυλλήνης και ανατολικά των παραπάνω βουνών υψώνονται κατά σειρά από Β. προς Ν. τα αργολιδοαρκαδικά βουνά Ολίγυρτος (ή Σκίπιζα, 1.935 μ.), Τραχύ (1.616 μ.), Λύρκειο (ή Γούπατο ή Λυρείσιο, 1.756 μ.), Αρτεμίσιο (1.772 μ.), Κτενιάς (1.599 μ.) και Παρθένιο (1.215 μ.). Νότια του Μαινάλου και μετά το οροπέδιο της Ασέας εκτείνεται η οροσειρά του Πάρνωνα (ή Μαλεβού, 1.936 μ.) που τελειώνει στο ακρωτήριο Ιέραξ. Νοτιότερα του Πάρνωνα εκτείνεται η οροσειρά της Κριθίνας με μεγαλύτερο υψόμετρο τα (793μ.) που καταλήγει στο Ακρωτήριο Μαλέας. Νότια της Μεγαλόπολης και δυτικά του Πάρνωνα εκτείνεται το ψηλότερο βουνό της Πελοποννήσου, ο Ταΰγετος (2.407 μ.) και καταλήγει στο ακρωτήριο Ταίναρο στη Μάνη.

Στα Β.Α. της Πελοποννήσου εκτείνονται τα βουνά Τραπεζώνα (1.139 μ.), Αγγελόκαστρο (1.080 μ.) και Αραχναίο (1.119 μ.). Στα νότια του Αραχναίου βρίσκονται τα όρη Δίδυμο (1.113 μ.) και Αδέρες (ή Δάριζα, 721 μ.).

Μεταξύ της Κυλλήνης, των Αροανίων και του Κορινθιακού κόλπου βρίσκονται τα βουνά Χελιδορέα (1.757 μ.), Ευρωστίνη (1.208 μ.), Πιτσαδέικο (1.176 μ.) και Παναγιά (732 μ.). Στα βόρεια της Τραπεζώνας υπάρχουν τα όρη Φωκάς (ή Απέσας, 873 μ.), Σκιώνη (703 μ.), Ακροκόρινθος (578 μ.) και τα Όνεια Όρη (599 μ.).

Πεδιάδες

«Αργόν Πεδίον», Οροπέδιο που αναφέρεται από τον Παυσανία το βιβλίο του «Ἑλλάδος Περιήγησις», περ. 175.

Δορυφορική εικόνα της Πελοποννήσου
Οι κυριότερες πεδιάδες της Πελοποννήσου βρίσκονται στο δυτικό τμήμα του διαμερίσματος. Είναι η πεδιάδα της Αχαΐας και η πεδιάδα της Μανωλάδας-Βουπρασίας. Οι δύο μαζί αποτελούν την πεδιάδα της Ηλείας. Στα δυτικά των βουνών της Κυπαρισσίας απλώνεται η στενή παραλιακή πεδιάδα της Κυπαρισσίας-Γαργαλιάνων. Τέλος στο ΝΔ τμήμα της Πελοποννήσου εκτείνεται η πεδιάδα της Μεσσηνίας. Στην Ανατολική Πελοπόννησο υπάρχουν, στο Β. μέρος η Αργολική πεδιάδα, η οποία απλώνεται ως την πεδιάδα του Κρανιδίου και στο νότιο τμήμα η πεδιάδα του Έλους, η οποία προς τα Β. συνεχίζεται με την κοιλάδα του Ευρώτα και προς Ν. με τις παραλιακές πεδιάδες Ασωπού και Νεάπολης Βοιών. Στα βόρεια της Πελοποννήσου υπάρχει μια στενή παραλιακή πεδιάδα, η οποία φέρει διάφορες τοπικές ονομασίες, όπως πεδιάδα της Βόχας, του Αιγίου, Σικυώνιο Πεδίο κλπ.

Οροπέδια
Στην Πελοπόννησο υπάρχουν και αξιόλογα εύφορα οροπέδια. Αυτά είναι οι λεκάνες της Μαντινείας, Τεγέας και Αλέας. Και τα δύο μαζί ονομάζονται Οροπέδιο της Τρίπολης. Προς τα δυτικά από αυτό το οροπέδιο βρίσκεται το οροπέδιο της Μεγαλόπολης.

Μεταξύ Αροανίων και Κυλλήνης υπάρχουν τα οροπέδια του Φενεού και της Στυμφαλίας.

Επίσης, υπάρχουν στα ανατολικά του Χελμού μικρότερα οροπέδια, όπως των Καλαβρύτων και των Λουσών (Απανώκαμπος), της Κλειτορίας.

Οροπέδιο λογίζεται και η Φολόη όπου σε αυτή και στη γύρω περιοχή με τα φαράγγια της, φύεται το πολύ μεγάλο δρυόδασος, γνωστό και ως Κάπελη, που αποτελεί ένα από τα λίγα αμιγώς σπερμοφυή σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Νησιά
Τα νησιά που ανήκουν στο γεωγραφικό διαμέρισμα της Πελοποννήσου είναι: Πρώτη, Σφακτηρία, Σαπιέντζα, Αγία Μαριανή (Αγία Μαρίνα), Σχίζα και Βενετικό που βρίσκονται μεταξύ των ακρωτηρίων Μάραθου και Ακρίτα.

Στο Λακωνικό κόλπο υπάρχει η Ελαφόνησος. Ακόμη, στον Αργολικό κόλπο υπάρχουν τα νησιά Ρόμβη, Ψηλή και Πλατειά.

Άλλα πλησιέστερα νησιά είναι: τα Κύθηρα, το μεγαλύτερο σ' έκταση και τα Αντικύθηρα, στα νοτιοανατολικά, οι Στροφάδες δυτικά της παραλίας των Φιλιατρών, και τα νησιά του Αργοσαρωνικού: Σπέτσες, Ύδρα, Πόρος, Αίγινα και η χερσόνησος Μέθανα.

Ποταμοί και ύδατα
Το υδρογραφικό δίκτυο της Πελοποννήσου είναι εκτεταμένο, υπάρχουν όμως ελάχιστoι αρκετά μεγάλοι ποταμοί.

Μεγαλύτερος ποταμός της Πελοποννήσου είναι ο Αλφειός. Πηγάζει από τα οροπέδια Ασέας και Μεγαλόπολης, δέχεται νερά από τους παραποτάμους του Ερύμανθο, Λάδωνα-Αροάνιο, Λούσιο κ.α. και εκβάλει στον κόλπο της Κυπαρισσίας.

Δεύτερος μεγαλύτερος ποταμός της Πελοποννήσου είναι ο Ευρώτας που πηγάζει από το οροπέδιο της Μεγαλόπολης, δέχεται τα νερά των χειμάρρων του Ταΰγετου και του Πάρνωνα και αφού ρέει δίπλα από την πόλη της Σπάρτης εκβάλει στο Λακωνικό κόλπο.

Ο ποταμός Τάνος είναι ποταμός της Αρκαδίας που πηγάζει από το όρος Πάρνωνα. Διασχίζει αρκετά χωριά της Αρκαδίας, μεταξύ των οποίων το Άστρος Κυνουρίας και εκβάλλει βόρεια από το Παράλιο Άστρος στον Θυρεατικό κόλπο, ο οποίος αποτελεί κομμάτι του ευρύτερου Αργολικού κόλπου.

Στα βουνά της Αχαΐας έχει τις πηγές του ο ποταμός Γλαύκος που εκβάλει στον Πατραϊκό κόλπο, στα νότια προάστια της Πάτρας. Άλλα μεγάλα ποτάμια της Αχαΐας είναι ο Σελινούντας, ο Πείρος, ο Βουραϊκός, ο Κερυνίτης και ο Κράθις.

Την Ηλεία διασχίζει ο Πηνειός (με τον μεγάλο παραπόταμό του τον Πηνειακό Λάδωνα), ο οποίος πηγάζει από τα όρη Ερύμανθος και Λάμπεια και χύνεται στον κόλπο της Κυλλήνης. Στον Νομό Ηλείας βρίσκεται επίσης η Νέδα, ένα από τα λίγα ποτάμια στην Ελλάδα με θηλυκό όνομα, που χύνεται στον κόλπο της Κυπαρισσίας, και πηγάζει από τα βουνά Μίνθη, Λύκαιο και Τετράζιο.

Από τον Ταΰγετο πηγάζουν οι ποταμοί Νέδων και Πάμισος που χύνονται στον Μεσσηνιακό κόλπο. Στην ίδια περιοχή χύνεται και ο ποταμός Βελίκας, που πηγάζει από τα βουνά της Κυπαρισσίας.

Στον Αργολικό κόλπο εκβάλουν οι ποταμοί Ερασίνος (Κεφαλάρι) και ο Ίναχος που πηγάζει από τα βουνά Λύρκειο και Τραχύ. Από το όρος Τραχύ πηγάζει και ο ποταμός Ασωπός που διασχίζει την Κορινθία και εκβάλει στον Κορινθιακό κόλπο.

Εκτός των ποταμών, υπάρχουν και αρκετοί χείμαρροι, όπως ο Σύθας, ο Δερβένιος, ο Κριός, ο Γκούρας, ο Φοίνικας, ο Ενιπέας, ο Αλήσιος κ.ά.

Αξιόλογες λίμνες δεν υπάρχουν στην Πελοπόννησο. Υπάρχουσες σήμερα λίμνες είναι η Τάκα, η Στυμφαλία, η τεχνητή του Λάδωνα που δημιουργήθηκε με την κατασκευή των υδροηλεκτρικών έργων, η λίμνη Δόξα επίσης τεχνητή σε υψόμετρο 900 μέτρων, η τεχνητή λίμνη του Πηνειού, η λίμνη Αστεριού που δημιουργήθηκε με το Φράγμα Πείρου-Παραπείρου, καθώς και η λίμνη του Τσιβλού.

Στις ακτές της Ηλείας κυρίως υπάρχουν αρκετές λιμνοθάλασσες και γενικά στην περιοχή αυτή τα νερά της θάλασσας είναι πολύ ρηχά. Οι κυριότερες λιμνοθάλασσες της Πελοποννήσου είναι του Καϊάφα, καθώς και του Κοτυχίου όπου μαζί με τις όμορες λίμνες/λιμνοθάλασσες Προκόπου, Καλογερά (Παπά) και Λάμια αλλά το Δάσος της Στροφυλιάς αποτελούν το Εθνικό Παρκο υγροτόπων Κοτυχίου - Στροφυλιάς.

Παλιότερα υπήρχαν επίσης οι λιμνοθάλασσες της Αγουλινίτσας και της Μουριάς οι όποιες έχουν πλέον αποξηρανθεί.

Κλίμα
Το κλίμα της Πελοποννήσου διαφέρει ανάλογα με την περιοχή και το υψόμετρο της. Είναι ήπιο και ζεστό στα παράλια και κρύο (αλλά υγιεινό) στο εσωτερικό. Γενικά η Πελοπόννησος είναι προνομιούχος περιοχή, από άποψη κλίματος, γιατί διαθέτει το χαρακτηριστικό μεσογειακό τύπο κλίματος. Η θερμοκρασία παρατηρείται μεγαλύτερη στις περιοχές των Πατρών, της Καλαμάτας, του Πύργου καθώς επίσης στο Άργος και στο Ναύπλιο κι ελαττώνεται κατά πολύ στα ορεινά, π.χ. στην περιοχή της Τρίπολης.

Σεισμογραφία
Πολλές περιοχές της Πελοποννήσου προσβάλλονται από σεισμούς, αρκετές φορές καταστρεπτικούς. Γενικά διακρίνονται οι εξής σεισμικές περιοχές: τα δυτικά παράλια της Πελοποννήσου και ιδιαίτερα η δυτική ακτή της Μεσσηνίας, η περιοχή της Κορινθίας και η περιοχή της Αργολίδας, καθώς και η κεντρική Πελοπόννησος (Αρκαδία).